ANALIZA FOR

NR 12/2013

10 września 2013

System emerytalny w Chile –

popularne mity, wpływ na

gospodarkę i wnioski dla Polski

Paweł Wieprzowski

Synteza

·

Kapitałowy system emerytalny w Chile został wprowadzony w 1981 r. Był to

pierwszy na świecie w pełni kapitałowy system emerytalny. Jego

fundamentalną zasadą było inwestowanie przez prywatne fundusze

emerytalne całości składek emerytalnych na rynkach finansowych,

z których zyski były zapisywane na indywidualnych kontach emerytalnych jego

uczestników.

Chilijskie fundusze emerytalne zdołały w okresie minionych trzech dekad

(1981 – 2010) wypracować stopy zwrotu znacznie przewyższające wskaźniki

waloryzacji, które mogłoby zaoferować państwo (stopy wzrostu PKB). Dzięki

temu stopy zastąpienia w tym systemie są porównywalne ze średnimi stopami

zastąpienia w krajach OECD, przy jednoczesnej relatywnie niskiej składce

emerytalnej (10% płacy brutto). Również w Polsce od czasu reformy

emerytalnej z 1999 r. stopy zwrotu w II kapitałowym filarze były wyższe niż

waloryzacje w I filarze (ZUS).

Dodatkowo system ten przyczynił się do pozytywnych zmian

w odniesieniu do dwóch podstawowych czynników produkcji – kapitału

i pracy. Stopa oszczędności w okresie zaledwie siedmiu lat po reformie

emerytalnej wzrosła o 15 pkt. proc. Jednocześnie spadło rejestrowane

bezrobocie i zmniejszyło się zatrudnienie w szarej strefie. Szacuje się, że w

okresie 1980 – 2001, system emerytalny przyczynił się do zwiększenia tempa

wzrostu PKB chilijskiej gospodarki średnio o 0,5 pkt. proc. rocznie. W Polsce,

podobnie jak w Chile, kapitałowa część systemu emerytalnego wpłynęła

pozytywnie na wzrost gospodarczy.

Nie wszystkie elementy chilijskiej reformy emerytalnej okazały się jednak

działać prawidłowo. Przykładowo do 2008 r. system ten zmagał się z

właściwym brakiem konkurencji między funduszami emerytalnymi w wysokości

pobieranych przez nie opłat. Problem ten został rozwiązany poprzez

wprowadzenie aukcyjnego systemu, w którym poszczególne fundusze

emerytalne raz na dwa lata deklarują wysokość opłaty, jaką będą pobierały od

nowych uczestników, którzy dopiero dołączają do systemu emerytalnego. Do

funduszu, który zaoferuje najniższy poziom opłat, będą trafiały wszystkie nowe

osoby wchodzące na rynek pracy przez dwa kolejne lata od wygrania przez

niego aukcji.

Jak pokazują doświadczenia Chile lepiej reformować i poprawiać

niedoskonałości systemu kapitałowego zamiast znacznie go marginalizować.

Ponadto, jak pokazują rozwiązania chilijskie, również system wypłat emerytur

czy system rentowy mogą być z powodzeniem realizowane przez prywatne

fundusze. W Polsce kapitałowa część systemu stanowi, szczególnie od 2011 r.,

niewielki fragment całego systemu emerytalnego. Część tę powinno się

wzmacniać i poprawiać jej efektywność, tak by bezpieczeństwo systemu

emerytalnego konsekwentnie się zwiększało.

·

·

·

·

2

1.

Wprowadzenie

Reforma emerytalna wprowadzona w Polsce w 1999 r. w części bazowała na

chilijskim modelu emerytalnym. W ciągu przeszło 30 lat funkcjonowania zyskał on

sobie międzynarodową sławę ze względu na bardzo pozytywny wpływ na

gospodarkę Chile, jak również na skalę prywatyzacji systemu zabezpieczenia

społecznego. Z tych powodów prezentowany był jako sztandarowy przykład udanej

reformy emerytalnej przez szereg międzynarodowych instytucji finansowych (Bank

Światowy, Międzynarodowy Fundusz Walutowy). Jego oponenci wytykają jednak, że

relatywnie niewiele osób w nim uczestniczy oraz, że nie jest on w stanie zapewnić

odpowiednio wysokich emerytur, przez co dokonano jego korekty w 2008 r. Co

więcej, na rynkach finansowych zdarzają się kryzysy, które mogą przyszłych

emerytów pozbawić środków do życia po zakończeniu aktywności zawodowej. Czy te

twierdzenia mają rzeczywiście rację bytu w obliczu przeszło trzech dekad

funkcjonowania tego systemu? W jaki sposób wpłynął on na realną gospodarkę

w Chile i jakie wnioski płyną z jego analizy dla obecnej debaty na temat systemu

emerytalnego w Polsce?

Chilijski system

emerytalny ma już

ponad 30 lat i przez

międzynarodowe

instytucje finansowe

stawiany jest za model

reformy emerytalnej.

2.

Poprzedni (państwowy

repartycyjny) system

emerytalny w Chile

okazał się być

niewydolny finansowo...

Zasady funkcjonowania

Do początku lat 80 XX w. w Chile funkcjonował repartycyjny system emerytalny,

w którym pracujące osoby płaciły składki przeznaczone na finansowanie emerytur

osób starszych. Pozornie był on idylliczny – przechodzący na emeryturę otrzymywali,

po spełnieniu określonych wymagań (m.in. płacenia składek emerytalnych przez

min. 80% okresu aktywności zawodowej), nawet do 80% ostatniej swojej pensji.

Ogólny obraz szczęśliwości zaczął jednak burzyć poważny mankament – system ten

stawał się coraz bardziej deficytowy, a co za tym idzie, niemożliwy do utrzymania

w dłuższym okresie czasu.

Podobna przypadłość nie jest z resztą odosobnionym przypadkiem. Wysokie stopy

zastąpienia w państwowym repartycyjnym systemie emerytalnym, przy

postępującym procesie starzenia się społeczeństwa (szybszym wzroście liczby

emerytów niż osób pracujących) i niskim wieku emerytalnym, prowadzą

nieuchronnie do jego deficytowości. Ciekawostka – w jakim kraju, jeszcze do

niedawna, co piąta osoba pracowała w sektorze publicznym, szereg grup

zawodowych miał przywileje emerytalne, a po osiągnięciu wieku emerytalnego

przysługiwała emerytura w wysokości 110% ostatniej pensji? W Grecji…

Jak więc wyeliminować negatywny wpływ rosnącej armii emerytów na sektor

finansów publicznych, przy kurczącej się liczbie osób w wieku produkcyjnym?

Odpowiedź Chilijczyków była prosta – wydzielić system emerytalny z sektora

państwowego. Od czasu reformy na początku lat 80. w Chile składki emerytalne

w wysokości 10% płacy brutto są odprowadzane do prywatnych funduszy

emerytalnych – AFP (hiszp. Administradoras de Fondos de Pensiones). Osoby

decydujące się na wybór danego funduszu emerytalnego mogą podjąć decyzję,

... podobnie jak system

emerytalny w Grecji.

Rozwiązaniem rosnącej

deficytowości systemu

była reforma, której

głównym założeniem

była jego prywatyzacja.

3

w jaki sposób będą inwestowane ich oszczędności. W zależności od preferencji mają

do wyboru różne subfundusze, które inwestują większą, lub mniejszą część aktywów

na rynkach akcji uważanych za obarczone większym ryzykiem, ale przynoszące

wyższe stopy zwrotu. Zyski z inwestycji powiększają kapitał zgromadzony na

indywidualnych kontach emerytalnych. Kiedy dana osoba osiąga wiek emerytalny

świadczenie jest wypłacane ze zgromadzonego przez nią kapitału.

3.

Wypłaty emerytur

W Chile nie ma jednolitego sposobu wypłaty emerytur. Jak wskazano w publikacji

wydanej przez chilijską instytucję nadzorującą rynek funduszy emerytalnych SAFP:

Chile 2008: A Second- Generation Pension Reform stosowane tam metody można

podzielić na dwie grupy. Pierwszą kategorię tworzą: klasyczna dożywotnia

emerytura oraz program planowanych wypłat. W dożywotniej emeryturze, zwanej

również annuitetem, emeryt będzie otrzymywał świadczenie, niezależnie od tego,

jak długo będzie żył. W drugim wariancie, programie planowanych wypłat, emeryt

będzie otrzymywał świadczenie o określonej wysokości przez uzgodniony czas.

O wysokości i długości okresu wypłat, decyduje dany beneficjent w oparciu

o symulacje aktuarialne przedstawione mu przez fundusz emerytalny. Pojawia się tu

jednak ryzyko, że dany uczestnik systemu emerytalnego będzie żył dłużej, niż by to

wynikało z założeń aktuarialnych wykorzystanych do konstrukcji planu wypłat.

W takiej sytuacji mogłoby się okazać, że dana osoba wykorzysta cały swój kapitał

zgromadzony na koncie emerytalnym i zabraknie mu środków na życie. By nie

dopuścić do takiej sytuacji, w programie planowych wypłat ich wysokość jest

korygowana o tzw. czynnik aktuarialny (actuarially fair factor). Oznacza to, że

wysokość programowanych wypłat jest tak ustalana, by na indywidualnym koncie

emerytalnym nadal pozostała określona suma pieniędzy, której wysokość pozwoli na

sfinansowanie comiesięcznym dożywotnich wypłat świadczenia emerytalnego

w takiej wysokości, która uniemożliwi ubieganie się o dofinansowanie ze strony

państwa w ramach tzw. podstawowych emerytur solidarnościowych.1

Drugą grupę opcji, na jakie uczestnicy funduszy emerytalnych mogą się zdecydować

stanowią warianty mieszane sposobu wypłaty świadczeń emerytalnych. Można

przykładowo wybrać czasową pensję z odroczoną emeryturą dożywotnią. W tym

rozwiązaniu w pierwszym etapie po przejściu na emeryturę beneficjent otrzymuje

indeksowane do inflacji comiesięczne wypłaty, by po ustalonym czasie przejść na

system klasycznego dożywotniego świadczenia emerytalnego. Kolejną możliwością

jest rozpoczęcie pobierania dożywotniego świadczenia emerytalnego od początku

okresu emerytury, przy okresowych dodatkowych, ustalonych wcześniej, wypłatach

kapitału ponad otrzymywaną emeryturą. Poszczególne warianty mogą być

modyfikowane przez same fundusze emerytalne, co dodatkowo stwarza ogromną

paletę możliwości wyboru sposobu, w jaki jego klient będzie otrzymywał swoje

świadczenie.

Jednym z nadrzędnych

celów autorów reformy

było stworzenie jak

największej swobody

wyboru sposobu

wypłaty świadczeń.

Fundusze emerytalne

(AFP) mogą również

oferować dodatkowe

sposoby wypłat

świadczeń

emerytalnych.

1

Więcej informacji na temat podstawowych emerytur solidarnościowych – str. 6.

4

Jak można się domyślić z powyższego skróconego opisu systemu emerytalnego

myślą przewodnią jego twórców było stworzenie maksymalnej wolności wyboru dla

jego uczestników. Stanowi to niewątpliwie pozytywną jego cechę.

W dyskusjach na temat funkcjonowania chilijskiego systemu emerytalnego pojawia

się wiele mitów, które po krótce zaprezentowano poniżej.

4.

Mity

Mit 1: system się nie sprawdził, bo emerytury są niskie, a na dodatek mało

osób uczestniczy w systemie emerytalnym

Jednym z najbardziej rozpowszechnionych mitów dotyczących chilijskiego sytemu

emerytalnego jest to, że konieczne było jego zreformowanie w 2008 r., ponieważ nie

sprawdził się on w zapewnieniu odpowiednio wysokich emerytur. Jakie są więc

fakty? OECD (2011: 125) wyliczyło stopy zastąpienia netto (jaką część ostatniej przed

emeryturą pensji netto („na rękę”) stanowiło pierwsze świadczenie emerytalne

netto). Wniosek z tych wyliczeń jest taki, że mediana owego wskaźnika dla

chilijskiego systemu emerytalnego, w przypadku mężczyzn, wyniosła 66%, zaś

w przypadku kobiet 52,4%. Jest to wartość zbliżona do stóp zastąpienia dla Polski

(odpowiednio: 68,2% i 50,7%), przy medianie dla krajów OECD dla mężczyzn równej

72%. Nikt jednak nie wspomina, że w Chile taka stopa zastąpienia jest

wypracowywana przy składce równej 10% płacy brutto, podczas gdy w Polsce jest to

podobna relacja pierwszej emerytury do ostatniej pensji, ale przy prawie dwukrotnie

wyższej składce (19,52%). Innymi słowy – podobny efekt (stopa zastąpienia)

uzyskiwany jest w Polsce dwukrotnie wyższym „kosztem” (wysokością składki

emerytalnej). Trudno jest tu więc mówić, że system emerytalny w Chile się nie

sprawdził w kontekście wysokości wypłacanych świadczeń emerytalnych. Kolejnym

pytaniem, jakie warto zadać przy okazji omawiania tych stóp zastąpienia, brzmi

jakim kosztem dla budżetu państwa zostały one „wypracowane” w różnych krajach.

Otóż średni dług publiczny krajów należących do strefy euro w 2011 r. wynosił 83%,

przeciętnie w grupie krajów OECD było to 60%, zaś w Chile… ok. 11%.

Skąd więc bierze się mit „głodowej” emerytury w Chile, skoro relacje emerytury do

pensji w Chile i innych krajach OECD drastycznie się nie różnią? Problem wiąże się

z tym, że pensje w Chile nie należą do najwyższych – PKB per capita (produkt

krajowy brutto przypadający na 1 osobę) wynosił w 2011 r. w przybliżeniu 14 400

USD, podczas gdy w krajach OECD było to ponad dwa i pół razy więcej (37 000 USD).

W związku z tym, jeżeli mało zarabiamy, płacimy relatywnie niskie składki

emerytalne, a co za tym idzie emerytura nie może być wysoka, bo jest uzależniona

m.in. od wysokości naszych dochodów z okresu, w którym pracowaliśmy. Tak więc

przyczyna tego, że chilijskie emerytury nie należą do najwyższych w ujęciu

nominalnym, nie tkwi w tym, że system emerytalny się nie sprawdził, ale w tym, że

Stopy zastąpienia netto

w chilijskim systemie

emerytalnym nie różnią

się znacznie od

przeciętnych stóp

zastąpienia w krajach

OECD (w tym w

Polsce)...

... jednakże Chile ma

blisko sześciokrotnie

niższy dług publiczny niż

średnia dla OECD...

... a relatywnie niskie

emerytury wynikają

głównie z niskich płac.

5

pensje w Chile są relatywnie niskie. Ale o to trudno mieć pretensje do prywatnych

funduszy emerytalnych.

W chilijskim systemie

emerytalnym występuje

również emerytura

solidarnościowa

gwarantowana dla 60%

najbiedniejszych

obywateli.

Adwersarze modelu chilijskiego mówią również, że bardzo niskie emerytury zmusiły

decydentów politycznych w 2008 r. do „wycofania się” z kapitałowego systemu

emerytalnego w Chile ze względu na skrajne ubóstwo licznych emerytów. Jako

argument podawano, że od 2008 r. wprowadzona została tzw. podstawowa

emerytura solidarnościowa, do której uprawnione będzie 60% najbiedniejszych

osób, bez względu na historię ich uczestnictwa w systemie emerytalnym. Nikt jednak

nie dodaje, że podobny schemat istniał już w tym systemie emerytalnym przed 2008

r., kiedy to funkcjonowały tzw. minimalne gwarantowane emerytury. Owe

minimalne emerytury nie były jednak wcale takie głodowe – wynosiły one w 2008 r.:

222 USD dla osób do 70. roku życia, 242 USD między 70. a 75. rokiem życia oraz 257

USD dla osób jeszcze starszych. Jeżeli porównamy te kwoty z minimalną polską

emeryturą z marca 2008 r. (636,29 zł), to okaże się, że były na podobnym poziomie.

Jednakże Polska w 2008 r. miała PKB per capita (miara poziomu zamożności) wyższy

o 30% od Chile, co oznacza że relatywnie minimalna gwarantowana emerytura

w Chile była wyższa niż w Polsce.

Innym mitem jest stwierdzenie, że tylko niewielka część osób w wieku produkcyjnym

należy w Chile do kapitałowego systemu emerytalnego. Jak spojrzymy na

zestawienie przygotowane przez Antolina, Payeta oraz Yermo (2012: 10) widać

ewidentnie, że uczestnictwo w prywatnym systemie emerytalnym w Chile (73,7%

populacji w wieku produkcyjnym) nie odbiega od innych krajów OECD (przykładowo:

Czechy – 61,2%, Estonia – 67,1%, Szwajcaria – 70,1%, Stany Zjednoczone – 47,1%,

Wielka Brytania – 43,3%). Należy jednak zauważyć, że rzeczywiście problem niskiego

uczestnictwa w tym systemie przed 2008 r. (30% populacji w wieku produkcyjnym, a

zarazem ok. 60% osób formalnie zatrudnionych – por. Berstein et al., 2006: 237) był

związany głównie z dwoma czynnikami: brakiem aktywności zawodowej2 (31% osób,

którenieodprowadzająskładek)orazsamozatrudnieniem(37%

nieodprowadzających składek, co stanowi zarazem 28% siły roboczej), w trakcie

których składki emerytalne nie były odprowadzane [SAFP, 2009: 24 – 25]. Z tego

powodu inicjatorzy korekty systemu emerytalnego z 2008 r. zwrócili szczególną

uwagę na osoby samozatrudnione i ich uwzględnienie w systemie emerytalnym.

Wprowadzono zasadę obowiązku odprowadzania składek emerytalnych przez te

osoby samozatrudnione, których dochód obliguje do płacenia podatku

dochodowego. Obowiązek ten wprowadzono po okresie dostosowawczym 3 lat od

momentu wprowadzenia reformy z 2008 r. Po tym okresie przez kolejne 3 lata

okresu przejściowego składki osób samozatrudnionych będą finansowane

z należnych im zwrotów podatkowych (tax rabate). W pierwszym roku okresu

przejściowego składki będą naliczane od 40% dochodu brutto, w drugim od 70%, zaś

Przed zmianą w 2008 r.

chilijski system

emerytalny borykał się z

problemem relatywnie

niskiego uczestnictwa...

... co naprawiono

poprzez objęcie nim

osób

samozatrudnionych.

2

Wykazywany brak aktywności zawodowej w krajach Ameryki Łacińskiej jest głównie związany z zatrudnieniem w szarej

strefie. Problem ten w Chile jest relatywnie mały (produkcja w szarej strefie wynosi w przybliżeniu 20% PKB) na tle regionu

Ameryki Łacińskiej i Karaibów (ponad 40% PKB), tym niemniej istotny w odniesieniu do uczestnictwa w systemie

emerytalnym [Reyes, 2008: 5].

6

w trzecim (tj. od 2015 r.) od 100% [SAFP, 2009: 43 – 44].

Mit 2: kryzysy finansowe sprawią, że ludzie nie będą mieli emerytur

W powszechnej opinii

kryzysy na rynkach

finansowych mogą

znacznie uszczuplić

kapitał zgromadzony w

prywatnych funduszach

emerytalnych.

Drugim mitem związanym z kapitałowym systemem emerytalnym jest twierdzenie,

że skoro zarządzający funduszami emerytalnymi inwestują otrzymane składki na

rynkach finansowych, to są one skazane na straty związane z kryzysami finansowymi.

Skutkiem tego emeryci mogą stracić swój kapitał i pozostaną bez środków do życia

na emeryturze. Twierdzenie to pomija jednak kilka istotnych faktów. Po pierwsze,

fundusze emerytalne nie inwestują całego swojego kapitału na rynkach akcji, tylko

starają się go dywersyfikować. Zazwyczaj znaczną część stanowią państwowe

obligacje, które są uznawane za bezpieczne instrumenty finansowe. W tej sytuacji

odmowa wykupienia obligacji po jej wartości nominalnej od funduszu emerytalnego

równoznaczna byłaby z bankructwu państwa. Należy więc uznać, że tak ulokowane

oszczędności są bezpieczniejsze niż np. akcje.

Po drugie, nie wszystkie aktywa w okresie kryzysu finansowego tracą na wartości.

Przykładowo ceny akcji spadały, ale złota i ropy naftowej rosły. Skutkiem tego

inwestowanie w różne aktywa pozwala zminimalizować ryzyko dużych strat.

Kluczowe znaczenie w tym przypadku mają odpowiednie regulacje rynku funduszy

emerytalnych w odniesieniu do ich inwestycji.

Najlepszym dowodem na to, że kryzys finansowy nie zawsze prowadzi do

pozbawienia emerytów przyszłych świadczeń emerytalnych jest chilijski system

emerytalny. W ramach eksperymentu porównajmy skumulowane średnie realne (a

więc po odjęciu od nich inflacji) stopy zwrotu chilijskich funduszy emerytalnych od

początku funkcjonowania systemu emerytalnego z alternatywą w postaci płacenia

składek do hipotetycznego państwowego systemu emerytalnego, w którym są one

waloryzowane tempem wzrostu PKB. Państwo nie może „płacić” wyższej stopy

zwrotu w swoim systemie emerytalnym niż wynosi stopa wzrostu PKB. Dlaczego?

Ponieważ przyrost dochodów państwa, który jest uzależniony od tempa wzrostu

gospodarczego, byłby niższy niż tempo wzrostu zobowiązań względem emerytów. To

nieuchronnie prowadziłoby do bankructwa takiego systemu. Tak więc stopa wzrostu

PKB jest to górny pułap „stopy zwrotu”, jaką można uzyskać z państwowego systemu

emerytalnego, przy założeniu, że dochody państwa rosną w tempie wzrostu PKB.

Jak zostało to ukazane na poniższym wykresie nawet po uwzględnieniu kryzysu

finansowego w okresie 2007 – 2009 chilijskie fundusze emerytalne nadal oferowały

ponad trzykrotnie wyższe stopy zwrotu niż alternatywna inwestycja w państwowym

systemie emerytalnym. Jeżeli bowiem w przeciętny chilijski fundusz emerytalny,

osiągający stopy zwrotu równe średnim stopom zwrotu sektora chilijskich funduszy

emerytalnych w 1981 r., zainwestowalibyśmy 1 zł (i nic później nie dopłacali, ani nie

wyciągali), to w 2010 r., po uwzględnieniu największych spadków giełdowych z 2008

r., mielibyśmy ponad 14 zł. Jeżeli jednak zdeponowalibyśmy tę samą kwotę w

państwowym systemie emerytalnym i waloryzowali ją tempem wzrostu PKB Chile w

analogicznym okresie to mielibyśmy w 2010 r. niecałe 4 zł.

Można temu zapobiec

poprzez dywersyfikację

inwestycji.

Ponad 30 lat

doświadczeń chilijskich

wskazuje, że średnia

stopa zwrotu

tamtejszych AFP była

znacznie wyższa od

stopy wzrostu PKB...

7

Skumulowane średnie realne stopy zwrotu funduszy emerytalnych i realne tempo wzrostu PKB w latach

1981- 2010 (lipiec 1981- wartość= 1)

Źródło: obliczenia własne na podstawie: K. Kołodziejczyk, Systemy emerytalne w Ameryce Łacińskiej: od

repartycji do kapitalizacji, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej, Poznań 2004, s. 85 dla danych z okresu

1981 – 2000, raporty SAFP dla danych z okresu 2001 – 2010 oraz danych Banku Światowego.

... nawet jeśli

przyjmiemy skrajnie

niekorzystne założenia

(wyłączenie z

symulacji lat z

najwyższymi stopami

zwrotu osiągniętymi

przez AFP).

Rozpatrzmy kolejny wariant – składki w hipotetycznym państwowym systemie

emerytalnym w Chile waloryzujemy nieujemną stopą wzrostu PKB, tj. w okresach

recesji nie zmniejszamy kapitału zgromadzonego w takim systemie, ani go nie

powiększamy (stopa waloryzacji = 0). W takim wariancie w roku 2010 mielibyśmy

niewiele więcej na koncie – 4,6 zł. Idźmy dalej i przyjmijmy jeszcze bardziej

niekorzystny dla chilijskich funduszy emerytalnych wariant i załóżmy, że w czterech

latach z najwyższymi ponad 20% stopami zwrotu (1982, 1983, 1991 oraz 2009) nie

zarobiły one nic (stopa zwrotu = 0), a jednocześnie uwzględniamy wszystkie najgorsze

lata z ujemnymi stopami zwrotu. Jest to odpowiedź na zarzut, że kilka lat z nadzwyczaj

wysokimi stopami zwrotu mogłoby zmienić wnioski z naszego eksperymentu. Wtedy

w 2010 r. na koncie w takim funduszu mielibyśmy 5,5 zł. Byłoby to nadal o 0,9 zł

więcej niż w państwowym funduszu emerytalnym przy przyjęciu nieujemnych stóp

waloryzacji. W ujęciu względnym ta różnica wyniosłaby blisko 20% na korzyść

funduszy emerytalnych.

Zabawmy się teraz w prawdziwie skrajnych pesymistów i powiedzmy, że mieliśmy

niebywałego pecha przejść na emeryturę w samym środku kryzysu finansowego w

roku 2008, kiedy to fundusze emerytalne poniosły największe straty. Niech naszej

czary goryczy dopełni założenie, że pomijamy 4 lata z najwyższymi stopami zwrotu

8

funduszy emerytalnych. Tu wszyscy będą zgodni, że trudno wyobrazić sobie już gorsze

warunki do wejścia w okres jesieni życia będąc uczestnikiem kapitałowego systemu

emerytalnego… Na dodatek porównajmy to z państwowym systemem emerytalnym,

w którym nie waloryzuje się zgromadzonego kapitału w okresach recesji (spadku PKB).

Jaki jest wynik takiego wariantu symulacji? Otóż w funduszu będziemy mieli

zgromadzone 5,03 zł, zaś w państwowym systemie emerytalnym 4,38. Różnica wynosi

0,65 zł (ok. 15%) na korzyść naszego funduszu emerytalnego. Powyższe analizy

ewidentnie wskazują, że chilijskie fundusze emerytalne nie tylko potrafią sobie radzić

w trudnych warunkach rynkowych, ale bezsprzecznie stanowią lepszą alternatywę dla

przyszłych emerytów niż hipotetyczny państwowy system emerytalny.

5.

AFP zajmują się

również systemem

rent chorobowych i

rodzinnych.

Fundusze emerytalne wypłacają nie tylko emerytury

Bardzo często w dyskusji na temat chilijskiego modelu emerytalnego nie wspomina się

o komplementarnej względem niego drugiej części systemu zabezpieczenia

społecznego. Mianowicie do chilijskich funduszy emerytalnych wpływają również

składki na ubezpieczenia chorobowe i rodzinne w wysokości 2,4% płacy brutto.

Uczestnicy systemu emerytalnego płacą również składki na poczet ubezpieczenia

zdrowotnego i śmierci. I to prywatne fundusze emerytalne wypłacają później

świadczenia chorobowe i rodzinne. Jeśli dana osoba uzyska status całkowicie

niezdolnej do pracy to otrzymuje rentę w wysokości 70% swoich zarobków, zaś

w przypadku częściowej niezdolności jest to 50%. Źródłem finansowania świadczenia

rentowego danej osoby jest kapitał zgromadzony na indywidualnym koncie

emerytalnym. W sytuacji, gdy okaże się on niewystarczający do sfinansowania

dożywotniej renty o danej wysokości różnica jest pokrywana przez firmę

ubezpieczeniową, w której fundusz emerytalny wykupuje grupowe ubezpieczenia

chorobowe [James, Iglesias, 2006: 2].

Kiedy popatrzymy na liczbę rent zdrowotnych przyznawanych w Chile, Stanach

Zjednoczonych i przeciętnie w krajach OECD widać wyraźnie, że ta różnica jest

najwyższa w przypadku bardzo młodych osób. W grupie wiekowej 20 – 34 w Chile

rentę zdrowotną otrzymuje tylko 0,2 osoby na 1000 ubezpieczonych, podczas gdy w

Stanach Zjednoczonych jest to 2,7 osoby, zaś średnia dla krajów OECD równa się 2,3

osoby. Przyjmując racjonalne skąd inąd założenie, że Chile nie oferuje specyficznego

mikroklimatu zdrowotnego można uznać, że świadczenia są przyznawane w bardziej

uzasadnionych przypadkach, a więc bardziej racjonalnie, ponieważ wśród tak młodych

osób ryzyko poważnej choroby uniemożliwiającej podjęcie pracy jest niewielkie.

Różnice w liczbie otrzymywanych rent zdrowotnych systematycznie zmniejszają się

w kolejnych grupach wiekowych. Wśród osób powyżej 60 roku życia stają się już

bardzo niewielkie.

Świadczenia rentowe

przyznawane są w

rzeczywiście

uzasadnionych

zdrowtonie

przypadkach.

9

Liczba rent zdrowotnych przyznanych na 1000 ubezpieczonych osób w różnych grupach wiekowych, 1999

Źródło: E. James, A. Iglesias, Disability Insurance with Pre-Funding and Private Participation: The Chilean

Model, May 2007, s. 13.

Decyzje o przyznaniu

świadczeń rentowych

podejmują lekarze

zatrudnieni przez

fundusze emerytalne i

ubezpieczeniowe...

Skąd jednak biorą się owe różnice w liczbie przyznawanych rent zdrowotnych,

zwłaszcza wśród młodych osób? Otóż w Chile w komisjach lekarskich przyznających te

świadczenia zasiadają lekarze specjaliści delegowani przez fundusze emerytalne oraz

firmy ubezpieczeniowe. Mają więc oni mocne bodźce by przyznawać świadczenia

tylko osobom naprawdę chorym, które nie są w stanie pracować. Owego mechanizmu

bodźcowego brakuje natomiast w innych państwach, gdzie lekarze decydujący

o przyznawanych świadczeniach opłacani są ze środków publicznych. Wnioskodawcy

nie są również pozbawieni możliwości wpływu na proces rozpatrywania ich podania,

ponieważ te komisje mogą zaprosić do swoich prac lekarzy reprezentujących osoby

ubiegające się o renty [SAFP, 2009: 133].

Przy tak skonstruowanym systemie łatwo byłoby oskarżyć owe komisje o niechęć do

przyznawania rent nawet rzeczywiście chorym osobom ze względu na dobro

pracodawców owych lekarzy, czyli funduszy emerytalnych, które musiałyby wypłacać

owe świadczenia. Gdyby tak było znaczne różnice w liczbie przyznawanych rent

powinny się utrzymywać niezależnie od grupy wiekowej wnioskodawców. Tymczasem

odsetki pozytywnie rozpatrzonych podań w Chile i innych krajach mają tendencję

zbieżną – różnice między nimi w kolejnych grupach wiekowych stają się coraz

mniejsze. Oznacza to, że wraz z wiekiem, kiedy to rośnie ryzyko choroby

uniemożliwiającej, lub znacznie utrudniającej, podjęcie pracy, zwiększa się również

szansa na otrzymanie renty w Chile. Co ciekawe, po otrzymaniu tego świadczenia,

nawet za 100% uszczerbek na zdrowiu, nadal można podejmować pracę w ramach

możliwości. To sprzyja utrzymywaniu dalszej aktywności zawodowej osób rzeczywiście

chorych. Ponadto, nawet po osiągnięciu wieku emerytalnego i rozpoczęciu pobierania

emerytury można nadal podejmować pracę. System wręcz do tego zachęca, ponieważ

... ale mając nawet

rentę z tytułu 100%

uszczerbku na zdrowiu

nadal można

pracować.

10

w takim przypadku zmniejsza się o mniej więcej połowę podatek dochodowy płacony

od otrzymywanego świadczenia. Bodźce te stanowią kolejny przejaw elastyczności

systemu zabezpieczenia społecznego w Chile, a jednocześnie stanowią silny bodziec

do pracy.

6.

Chilijski system

emerytalny przed 2008

r. borykał się z

problemem niskiej

konkurencji w

poziomie opłat

pobieranych przez

AFP.

Rozwiązywanie problemów

Z wyżej przedstawionego opisu chilijski system emerytalny jawi się jako idealne

rozwiązanie problemu starzenia się społeczeństwa, jako czynnika drenującego budżet

państwa. Czy jednak system ten nie miał żadnych wad „wrodzonych”? Oczywiście, od

pewnego czasu dostrzegano już pewne niedoskonałości, których przy projektowaniu

reformy w 1980 r. nie przewidziano. Przykładowo, przez bardzo długi czas między

funduszami nie występowała realna konkurencja kosztowa. Stopa zwrotu

z kapitału własnego (ROE) tego sektora (średnia w okresie 1991 – 2004: 27%) znacznie

przewyższała podobny wskaźnik dla tamtejszego sektora bankowego (17%).

Był to skutek złożonej struktury opłat pobieranych przez te instytucje. Na samym

początku funkcjonowania systemu emerytalnego AFP pobierały trzy rodzaje opłat:

stałą miesięczną (średnio był to ekwiwalent 10 USD w 1987 r.), opłatę wyrażoną w

procentach płacy brutto (3,7% w 1987 r.) oraz procentową opłatę od kapitału

zgromadzonego na indywidualnym koncie emerytalnym (0,33% w 1987 r.).

Powodowało to, że mało kto podejmował decyzję o zapisaniu się do danego funduszu

w oparciu o porównywanie oferty między różnymi firmami, bowiem dla osób nie

będących specjalistami z finansów niezwykle trudno było wyliczyć całkowity koszt

poszczególnych programów emerytalnych oferowanych przez różne fundusze.

Co więcej, poziom opłat pobieranych przez te instytucje rósł nawet w sytuacji wejścia

na ten rynek nowych podmiotów, co teoretycznie powinno sprzyjać nasileniu

konkurencji i spadku kosztów. Jak wskazano w raporcie Chile 2008: A Second –

Generation Pension Reform wydanym w 2009 r. przez tamtejszą instytucję

nadzorującą system emerytalny (SAFP) fundusze „konkurowały” między sobą

nakładami na akcje marketingowe i akwizycyjne, a nie obniżając opłaty pobierane od

uczestników. Innymi słowy bardziej opłacało się podnieść stawki opłat, a w zamian

zwiększyć częstotliwość emisji spotów reklamowych, niż minimalizować koszty

obciążające przyszłych emerytów i w ten sposób powiększać kapitał emerytalny. I to

właśnie rozwiązanie tego problemu było jednym z podstawowych celów reformy tego

systemu z 2008 r., która często jest błędnie interpretowana jako rezygnacja

z kapitałowego systemu emerytalnego.

Otóż remedium na problem braku konkurencji w poziomie opłat między różnymi

instytucjami, są organizowane co dwa lata aukcje, w trakcie których fundusze

emerytalne podają wysokość opłat, jakie będą pobierały od swoich klientów. Fundusz,

który zaoferuje najniższą stawkę wygrywa aukcję i przez dwa kolejne lata wszystkie

osoby „wchodzące” do systemu emerytalnego będą automatycznie stawały się

klientami zwycięzcy owej aukcji. Fundusz ten, w ramach równego traktowania

AFP wolały

konkurować między

sobą nakładami na

reklamę i sprzedaż.

Problem rozwiązano

organizując co dwa

lata aukcje, na których

AFP deklarowały jaki

poziom opłat chcę

pobierać od swoich

11

uczestników. Do AFP,

który zadeklaruje

najniższą opłatę,

trafiali będą wszyscy

nowi uczestnicy

systemu

emerytalnego, którzy

do niego dołączą w

okresie dwóch lat.

wszystkich swoich klientów, zmuszony jest pobierać identyczne opłaty również od

swoich dotychczasowych uczestników. Jaki był skutek pierwszej aukcji z 2009 r? Jej

zwycięzca zaoferował opłaty o 16% niższe niż najniższa z pozostałych złożonych ofert

[Engel: 3]. Co ciekawe, podobny system aukcyjny został w 2012 r. wprowadzony

również w Peru. Na dodatek zwycięzcą pierwszej peruwiańskiej aukcji został... chilijski

fundusz emerytalny Habitat, którego uczestnikami stanie się ok. 700 tys. osób

dołączających do tamtejszego systemu emerytalnego między lutym 2013 r.

a styczniem 2015 r. Jak widać, przy stworzeniu odpowiednich bodźców konkurencja

działa i spełnia swoją rolę.

Dodatkowo uproszczeniu uległa również sama struktura opłat. Od tej pory (2008 r.)

występuje tylko stała opłata wyrażona w procentach dochodu brutto uczestnika

funduszu emerytalnego. Tym samym znacznie ułatwione zostało porównywanie

kosztów uczestnictwa pomiędzy poszczególnymi instytucjami.

Zdecydowana

większość uczestników

systemu emerytalnego

miała nikłą wiedzę na

jego temat...

... stworzono więc

instytucje mające na

celu zwiększenie

wiedzy w

społeczeństwie na ten

temat.

Innym mankamentem, na który autorzy reformy z 2008 r. zwrócili uwagę był

praktyczny brak wiedzy uczestników systemu emerytalnego na temat zasad jego

funkcjonowania. Przykładowo Martinez i Sahm [2009: 11] zwrócili uwagę, że tylko

14% Chilijczyków wie, że ich przyszłe świadczenie emerytalne będzie uzależnione od

wartości kapitału na ich indywidualnym koncie emerytalnym. To częściowo

tłumaczyłoby opisaną wcześniej sytuację braku konkurencji między funduszami

emerytalnymi. Grupa reformatorów słusznie założyła, że jeżeli stwarza się duże

możliwości wyboru między funduszami emerytalnymi, profilem ryzyka inwestycyjnego

(różne grupy subfunduszy), a nawet sposobem wypłaty emerytur, niezbędne jest

również poszerzenie wiedzy osób dokonujących te wybory. W tym celu stworzony

został wyspecjalizowany zawód doradcy emerytalnego, który ma służyć

profesjonalnymi poradami we wszystkich kwestiach związanych z decyzjami członków

AFP. Dodatkowo założono Fundusz Edukacji Emerytalnej (Pension Education Fund),

którego celem jest popularyzacja wiedzy na temat systemu emerytalnego. Można

więc powiedzieć, że nadzorcy systemu emerytalnego starali się rozwiązać problem

niskiej kosztowej konkurencji między funduszami poprzez zwiększenie przejrzystości

funkcjonowania samego systemu emerytalnego oraz wiedzy jego uczestników.

7.

Kapitałowy system

emerytalny przyczynił

się do zwiększenia

średniorocznego

tempa wzrostu PKB o

0,5 pkt. proc...

Wpływ na gospodarkę

Kolejnym elementem bardzo często pomijanym w dyskusji na temat modelu

chilijskiego jest jego wpływ na gospodarkę, a ściślej mówiąc na wzrost gospodarczy

w Chile. Ekonomiści uznają, że aby gospodarka mogła się rozwijać, w dużym

uproszczeniu rzecz ujmując, potrzebne są dwa podstawowe czynniki produkcji.

Pierwszym jest praca, a drugim – kapitał. Corbo i Schmidt – Hebbel [2003: 299]

wskazują, że sama tylko reforma emerytalna przyczyniła się do przyspieszenia tempa

wzrostu gospodarczego średnio o 0,5 punktu procentowego rocznie, co biorąc pod

uwagę długi czas objęty analizą (ponad 20 lat) i właściwości procentu składanego daje

nam znaczny wpływ na poziom dzisiejszego PKB w Chile. Jeżeli weźmiemy pod uwagę

średnie tempo wzrostu PKB w Chile i w regionie Ameryki Łacińskiej w ostatnich 30

12

latach różnica staje się bardzo wyraźna - odpowiednio 4,9% oraz 2,8%. W jaki więc

sposób kapitałowy system emerytalny oddziaływał na wcześniej wspomniane czynniki

wzrostu gospodarczego?

W przypadku rynku pracy duże znaczenie miał opisany wcześniej system rent

zdrowotnych sprzyjający utrzymywaniu aktywności zawodowej. Drugim istotnym

czynnikiem było również bezpośrednie powiązanie aktywności zawodowej i wysokości

świadczeń emerytalnych, w myśl zasady, że im dłużej pracowaliśmy, tym więcej

składek emerytalnych zapłaciliśmy, a więc i finalnie większy kapitał będziemy mieli na

naszym koncie emerytalnym. Po trzecie, Corbo i Schmidt – Hebbel [2003: 267]

wskazują, że reforma emerytalna przyczyniła się do zmiany w strukturze zatrudnienia,

tj. zwiększyło się zatrudnienie w sektorze rejestrowanej działalności gospodarczej

(szacunki wzrostu między 3,2%, a 7,6%), spadło zaś w szarej strefie (spadek od 1,1%

do 1,3%). Do dziś Chile jest krajem o relatywnie małej szarej strefie, o czym

wspomniano w przypisie 2.

Oprócz efektu netto w postaci wzrostu zatrudnienia w gospodarce chilijskiej, pojawił

się również pozytywny efekt uboczny w postaci wzrostu wydajności pracy. Otóż szara

strefa cechuje się zwykle ofertami o niskiej wydajności pracy (np. nianie, sprzątaczki

itp.), zaś sektor „formalny” gospodarki zazwyczaj oferuje prace o wyższej wydajności,

jak również większym potencjale jej dalszego zwiększania (np. produkcja urządzeń

elektronicznych). Jeżeli jesteśmy w stanie przenieść zatrudnienie jednej osoby z szarej

strefy, do sektora rejestrowanej działalności jej produkt będzie powiększał PKB i to o

więcej niż była w stanie wyprodukować w szarej strefie, ze względu na wzrost

wydajności.

Drugim kanałem oddziaływania chilijskiego systemu emerytalnego na wzrost

gospodarczy jest kanał oszczędności. Składki, które uczestnicy funduszy emerytalnych

odprowadzają na swoje konta emerytalne są inwestowane na rynkach finansowych.

Dzięki temu rodzime firmy mają łatwiejszy dostęp do kapitału i jest on zarazem tańszy

(niższa żądana stopa zwrotu), w myśl zasady, że im czegoś jest więcej, tym jego cena

jest niższa. Więcej kapitału przy jego niższym oprocentowaniu zachęca firmy do

dokonywania nowych inwestycji. Więcej inwestycji przekłada się na wzrost

zatrudnienia oraz finalnie – wzrost gospodarczy. Działa tu również motyw

zapobiegliwości w myśl wspomnianej wcześniej zasady – wysokość mojej emerytury

zależy tylko i wyłącznie ode mnie, a więc muszę zwiększyć swoje oszczędności w chwili

obecnej, bym mógł sobie pozwolić na utrzymanie standardu życia w przyszłości. Jak

widać na poniższym rysunku stopa oszczędności brutto (część dochodu, którą

oszczędzamy) w Chile od połowy lat 80 zaczęła dynamicznie rosnąć zbliżając się nawet

do poziomu 35% w roku 2006, co jak na warunki krajów Ameryki Łacińskiej jest

poziomem bardzo wysokim.

... oraz wpłynął na

zwiększenie

zatrudnienia w sferze

rejestrowanej

działalności

gospodarczej i

zmniejszenia szarej

strefy...

... co przyczyniło się do

zwiększenia

wydajności w

gospodarce.

Znacznie zwiększyła

się również stopa

oszczędności brutto.

13

Stopa oszczędności brutto w Chile w latach 1980 – 2011

Źródło: Międzynarodowy Fundusz Walutowy – International Financial Statistics.

8.

Wnioski dla Polski

Warto teraz zastanowić się nad wnioskami z powyższych rozważań dla

polskiego systemu emerytalnego, w kontekście trwającej debaty publicznej na

temat zmian w systemie.

Popularne jest twierdzenie, że prywatne fundusze emerytalne, takie jak OFE,

nie mogą osiągać wyższej stopy zwrotu niż ta oferowana przez państwowy

system emerytalny, która, aby zachować wypłacalność systemu, nie może być

z kolei wyższa niż tempo wzrostu PKB. Takie stwierdzenie nie bierze jednak pod

uwagę tego, że inwestycje funduszy emerytalnych mogą być również

dokonywane na rynkach zagranicznych cechujących się wyższymi stopami

zwrotu niż te z polskiego rynku finansowego. Poza tym rynek akcji może

wzrastać szybciej niż PKB3. Dzięki odpowiednim regulacjom i strukturze portfeli

inwestycyjnych funduszy jest więc możliwa sytuacja, w której fundusze

emerytalne gwarantują przyszłym emerytom wyższe stopy zwrotu niż

waloryzacje w państwowym systemie.Nieuzasadnionym jest więc

twierdzenie, że OFE nie mogą osiągać stóp zwrotu wyższych niż ZUS. Dane

historyczne, zaprezentowane w raporcie Komitetu Obywatelskiego ds.

Bezpieczeństwa Emerytalnego – KOBE wskazują, że od wejścia w życie reformy

OFE mogą uzyskiwać

stopy zwrotu wyższe

niż stopa waloryzacji

w ZUSie.

3

Jak wskazuje Piotr Żuk (2012: 21) w 17 państwach w okresie 1900 – 2010, dla których dostępne były dane dla tak długiego

szeregu czasowego, średnia stopa zwrotu z akcji przewyższała stopę wzrostu PKB w tych państwach o 1,9 punktu

procentowego (dla średniej geometrycznej) oraz o 4,5 punktu procentowego (dla średniej arytmetycznej). Oznaczać to

może, jak sugeruje Piotr Żuk, że spółki notowane na giełdach charakteryzują się wyższą zyskownością niż średnio

przedsiębiorstwa w danej gospodarce.

14

emerytalnej (1999 r.) OFE wypracowały średnie stopy wzrostu na poziomie 8%,

zaś ZUS oferował średnią stopę waloryzacji na poziomie 6,8%. Podobne

wnioski w odniesieniu do Chile można wysnuć na podstawie przedstawionej

wcześniej symulacji stóp zwrotu AFP i tempa wzrostu tamtejszego PKB.

Kolejną kwestią, która pozostaje w tle dyskusji na temat zmian w systemie

emerytalnym, są koszty funkcjonowania OFE. Bezsprzecznie są one zbyt

wysokie i to właśnie ich minimalizacja powinna być jednym z priorytetów

i należy do zadań regulatora, czyli państwa. Osobną kwestią jest sposób, w jaki

powinno się to stać. Jeden z pomysłów mógłby być wzorowany na chilijskim

systemie aukcyjnym. Można też dalej obniżać lub całkowicie zlikwidować

opłatę od składki). Eksperci KOBE (2013: 6) proponują też m.in. powiązanie

wysokości pobieranych opłat z wynikami osiąganymi przez OFE. Warto również

podkreślić, że koszty funkcjonowania systemu emerytalnego nie dotyczą tylko

i wyłącznie OFE, o czym często zapomina się w debacie publicznej. Koszty

funkcjonowania (zatrudnienie pracowników, utrzymania budynków, część

opłaty od składki pobieranej przez OFE itp.) występują również w przypadku

ZUS, o czym należy pamiętać krytykując zbyt wysokie opłaty OFE. W Chile

zauważając problem wysokich kosztów zdecydowano się na obniżające je

reformy, a nie na daleko idącą marginalizację kapitałowych funduszy

emerytalnych.

Ponadto II filar pozytywnie oddziałuje na wysokość emerytur, które będą

wypłacane z części przekazywanej do... ZUS. Dzieje się tak, ponieważ, jak

wskazują m.in. Mirosław Gronicki i Janusz Jankowiak w swoim raporcie

Otwarte Fundusze Emerytalne i gospodarka Polski w latach 1999 - 2013, bez

OFE tempo wzrostu gospodarczego byłoby niższe średnio rocznie o 0,3-0,6%.

Oddziałuje to bezpośrednio na wysokość świadczeń wypłacanych z ZUS,

ponieważ dzięki przyspieszonemu wzrostowi PKB szybciej rosną również

dochody podatników, a co za tym idzie – wyższa jest stopa waloryzacji w ZUSie.

Podobnie pozytywny wpływ na wzrost gospodarczy (średnio 0,5 pkt. % rocznie)

występował również w Chile, o czym wspominałem wcześniej.

Kolejną rzeczą wartą rozważenia jest również problem wypłaty świadczeń

emerytalnych. W Chile dokonują tego same fundusze emerytalne, i jak widać

tamtejszy system bardzo dobrze sobie z tym radzi. Proponowana zmiana

w Polsce, odnosząca się do stopniowego przekazywania środków

zgromadzonych w OFE na subkonto w ZUS (MPiPS, MF, 2013: 86),

zmniejszałoby dywersyfikację oszczędności emerytalnych (coraz większy udział

miałyby środki zgromadzone w ZUS, a coraz mniejszy w OFE). Podobny efekt,

związany z chęcią uniknięcia ryzyka „złej daty” (kryzysu na rynkach

Bardzo istotne jest

zmniejszenie opłat

pobieranych przez

OFE.

OFE przyczyniły się do

przyspieszenia

średniego tempa

wzrostu PKB o 0,3 –

0,6 pkt. proc.

Ryzyko „złej daty”

można

zminimalizować

zwiększając udział

obligacji w portfelu

emerytalnym wraz ze

zbliżaniem się wieku

emerytalnego, a

emerytury mogą z

15

powodzeniem

wypłacać prywatne

fundusze.

finansowych w przededniu przejścia na emeryturę), a zarazem nie

zmniejszający dywersyfikacji kapitału emerytalnego, można by uzyskać

systematycznie zwiększając udział obligacji skarbowych (najbezpieczniejszy

instrument finansowy – jego niewykupienie w ustalonym terminie i po

ustalonej cenie oznacza bankructwo państwa) w portfelu danej osoby na 10 lat

przed jej przejściem na emeryturę. Można tego dokonać chociażby za pomocą

tzw. produktów cyklu życia (life cycle products), które automatycznie zmieniają

strukturę portfela danej osoby wraz z jej wiekiem (im bliżej emerytury, tym

większy udział obligacji) [IMF, 2005: 34].

Innym innowacyjnym elementem chilijskiego systemu emerytalnego, którego

implementację na gruncie polskim warto by rozważyć, jest obsługa systemu

rentowego przez prywatne instytucje (np. OFE i firmy ubezpieczeniowe). Jak

wskazują doświadczenia Chile w tym obszarze, świadczenia te są przyznawane

osobom, które rzeczywiście nie mogą kontynuować swojej pracy ze względu na

stan zdrowia. Tym samym mechanizm ich dystrybucji jest sprawiedliwy

i efektywny, a zarazem nie ma negatywnego wpływu na poziom deficytu

budżetowego, z którym w Polsce jest chroniczny problem.

Biorąc pod uwagę ponad 30 lat doświadczeń chilijskiego systemu

emerytalnego bezsprzecznie można stwierdzić, że przyczynił się on do

stabilizacji sytuacji w sektorze finansów publicznych, przyspieszenia tempa

wzrostu gospodarczego oraz rozwoju lokalnego rynku finansowego.

Oczywiście, nie był to system wolny od jakichkolwiek wad, bowiem tych trudno

się ustrzec będąc pionierem w danej dziedzinie i które trudno było przewidzieć

nie mając do dyspozycji porównywalnych wzorców w innych państwach. Lepiej

jednak czerpać z doświadczeń pionierów, bowiem idąc ich śladem można

jednocześnie uniknąć ich błędów. A jak wiadomo, taniej jest uczyć się na

pomyłkach innych. I choć tych w Chile nie było zbyt wiele, warto wyciągnąć

z nich wnioski, zwłaszcza w kontekście obecnej debaty nad polskim systemem

emerytalnym. Kluczowym wnioskiem płynącym z Chile jest to, że system

powinno się doskonalić i poprawiać, a nie prowadzić do jego demontażu

zaledwie po 14 latach funkcjonowania reformy. W Polsce kapitałowa część

systemu stanowi, szczególnie od 2011 r., niewielki fragment całego systemu

emerytalnego. Część tę powinno się wzmacniać i poprawiać jej efektywność,

a nie odprowadzać do jej dalszej marginalizacji.

/Recenzent: Marek Tatała

Warto również

rozważyć możliwość

zarządzania systemem

rent zdrowotnych i

rodzinnych przez

prywatne instytucje

ubezpieczeniowe.

16

Bibliografia

P. Antolin, S. Payet, J. Yermo, (2012), “Coverage of Private Pension

Systems: Evidence and Policy Options”, OECD Working Papers on

Finance, Insurance and Private Pensions, No. 20, June.

S. Berstein, G. Larrain, F. Pino, E. Moron, (2006), “Chilean Pension

Reform: Coverage Facts and Policy Alternatives”, Economia, Vol. 6, No.

2, Spring, pp. 227 – 279.

V. Corbo, C. Schmidt – Hebbel, Macroeconomic Effects of the Pension

ReforminChile,in:p.241–329,

http://www.fiap.cl/p4_fiap_eng/site/artic/20040525/asocfile/ASOCFILE

120040525110346.pdf

E. Engel, http://cowles.econ.yale.edu/~engel/pubs/comment.pdf

M. Gronicki, J. Jankowiak, (2013), Otwarte Fundusze Emerytalne i

gospodarka Polski w latach 1999 - 2013, Gdynia – Warszawa, 26

kwietnia,

http://konfederacjalewiatan.pl/_files/2013_05/OFE_i_gospodarka_Pols

ki_1999-2013.pdf

IMF – International Monetary Fund, (2005), Ageing and pension system

reform: implications for financial markets and economic policies,

September, http://www.imf.org/external/np/g10/2005/pdf/092005.pdf

E. James, A. Iglesias, Disability Insurance with Pre-Funding and Private

Participation:TheChileanModel,(2007),May,

http://www.estellejames.com/downloads/Disability-Insurance-Chilean-

Model.pdf

E. James, A. Iglesias, (2006), „How to Integrate Disability Benefits into an

Individual Account System: The Chilean Model”, SAFP Documento de

Trabajo,No.18,November,

http://www.safp.cl/portal/informes/581/articles-3498_pdf.pdf

KOBE, (2013), Obywatelski kontrraport (podsumowanie), Warszawa 25

lipca 2013 r.

K. Kołodziejczyk, (2004), Systemy emerytalne w Ameryce Łacińskiej: od

repartycji do kapitalizacji, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej,

Poznań.

C. Martinez, C. Sahm, (2009), “Limited Understanding of Individual

Retirement Accounts Among Chileans”, University of Chile, Department

ofEconomicsWorkingPapers,No.296,

http://www.econ.uchile.cl/uploads/publicacion/83f9b0e5-6fe8-4a02-

812c-ed4801ff6f0d.pdf

Międzynarodowy Fundusz Walutowy – International Financial Statistics,

http://www.imf.org/external/data.htm

MPiPS, MF – Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Ministerstwo

Finansów, (2013), Przegląd funkcjonowania systemu emerytalnego:

Bezpieczeństwodziękizrównoważeniu,Warszawa,czerwiec,

http://www.mpips.gov.pl/aktualnosci-wszystkie/ubezpieczenia-

spoleczne/art,6266,przeglad-funkcjonowania-systemu-

emerytalnego.html

OECD, Pensions at a Glance 2011, 17 March 2011, http://www.oecd-

ilibrary.org/docserver/download/8111011e.pdf?expires=1375134013&i

d=id&accname=guest&checksum=0134E6CFCA8FE4BF5AC2FE6B4987A7

20

G. Reyes, (2008), Pension Fund Coverage and the Informal Sector in Latin

America,October2008,http://www.oecd.org/finance/private-

pensions/41523870.pdf

SAFP, Chile 2008: A Second – Generation Pension Reform, Santiago de

Chile, October 2009.

P. Żuk, (2012), Stopa zwrotu, dywersyfikacja ryzyka i wysokość

emerytury w systemie emerytalnym w Polsce, Opracowanie

przygotowane w ramach działalności statutowej Kolegium Zarządzania i

Finansów SGH w 2012 r., nr badania 04/BMN/18/12,

http://kobe.org.pl/wp-content/uploads/2013/06/Piotr-

%C5%BBuk_stopy-zwrotu.pdf

18

Forum Obywatelskiego Rozwoju

FOR zostało założone w 2007 roku przez prof. Leszka Balcerowicza, aby skutecznie

chronić wolność oraz promować prawdę i zdrowy rozsądek w dyskursie publicznym.

Naszym celem jest zmiana świadomości Polaków oraz obowiązującego

i planowanego prawa w kierunku wolnościowym.

FOR realizuje swoje cele poprzez organizację debat oraz publikację raportów i analiz

podejmujących ważne tematy społeczno-gospodarcze, a w szczególności: stan

finansów publicznych, sytuację na rynku pracy, wolność gospodarczą, wymiar

sprawiedliwości i tworzenie prawa. Z inicjatywy FOR w centrum Warszawy

i w Internecie został uruchomiony licznik długu publicznego, który zwraca uwagę

na problem rosnącego zadłużenia państwa. Działania FOR to także projekty

z zakresu edukacji ekonomicznej oraz udział w kampaniach na rzecz zwiększania

frekwencji wyborczej.

Wspieraj nas!

Pomóż nam chronić wolność oraz promować prawdę i zdrowy rozsądek

w dyskursie publicznym.

Zdrowy rozsądek oraz wolnościowy punkt widzenia nie obronią się same.

Potrzebują zaplanowanego, wytężonego i skutecznego wysiłku oraz Twojego

wsparcia.

Jeśli jest Ci bliski porządek społeczny szanujący wolność i obawiasz się

nierozsądnych decyzji polityków udających na Twój koszt Świętych Mikołajów,

poprzyj nasze działania swoim darem pieniężnym. Twój dar umożliwia nam

działalność oraz potwierdza słuszność i skuteczność naszego wysiłku.

Każda darowizna jest dla nas ważna. Potrzebujemy zwłaszcza regularnego wsparcia.

Zachęcamy do dokonywania nawet niewielkich, lecz regularnych wpłat.

Już dziś pomóż nam chronić wolność - obdarz nas swoim wsparciem i zaufaniem.

Wyślij przelew na konto FOR (w PLN): 68 1090 1883 0000 0001 0689 0629

Fundacja Forum Obywatelskiego Rozwoju - FOR

Al. J. Ch. Szucha 2/4 lok. 20

00-582 Warszawa

Kontakt

tel. +48 22 628 85 11, +48 691 232 994

e-mail: info@for.org.pl

www.for.org.pl

Kontakt do autora analizy

Paweł Wieprzowski

e-mail: pawel.wieprzowski@gmail.com

Dołącz do nas: facebook.com/FundacjaFOR

19